ულტრაგადამუშავებული საკვები, რომელიც კიბოს განვითარების რისკს ზრდის
თანამედროვე ცხოვრების სწრაფმა რიტმმა ჩვენი კვებითი ჩვევები ძირფესვიანად შეცვალა. ნახევარფაბრიკატები, სწრაფი კვება, შეფუთული ტკბილეული და გაზიანი სასმელები ყოველდღიური რაციონის განუყოფელი ნაწილი გახდა. თუმცა, ბოლო წლების მასშტაბური სამეცნიერო კვლევები სულ უფრო ხშირად აფრთხილებენ საზოგადოებას: ულტრაგადამუშავებული საკვების რეგულარული მოხმარება პირდაპირ კავშირშია ონკოლოგიური დაავადებების, განსაკუთრებით კი საჭმლის მომნელებელი სისტემის კიბოს განვითარების მაღალ რისკთან.
-
რა არის ულტრაგადამუშავებული საკვები?
საკვები პროდუქტების საერთაშორისო კლასიფიკაციის (NOVA სისტემა) მიხედვით, ულტრაგადამუშავებულად ითვლება პროდუქტები, რომლებიც გადიან მრავალეტაპიან ინდუსტრიულ დამუშავებას და შეიცავენ ისეთ ინგრედიენტებს, რომლებსაც სახლის პირობებში კერძების მომზადებისას თითქმის არასდროს ვიყენებთ.
ესენია: ემულგატორები, სტაბილიზატორები და კონსერვანტები; არომატიზატორები და სინთეზური საღებავები; ჰიდროგენიზებული ცხიმები და ტრანსცხიმები; მაღალფრუქტოზიანი სიმინდის სიროფი და ხელოვნური დამატკბობლები.
ტიპური მაგალითები: ტკბილი გაზიანი სასმელები, შეფუთული ორცხობილები და ნამცხვრები, ჩიფსები, სოსისი და ძეხვეული, სწრაფი მომზადების წვნიანები, ქათმის ნაგეთსები და გაყინული პიცა.
-
რას ამბობს მეცნიერება: როგორ ზრდის UPF კიბოს რისკს?
მსოფლიოს წამყვან სამედიცინო ჟურნალებში (მათ შორის The BMJ-სა და Lancet Oncology-ში) გამოქვეყნებული მასშტაბური კვლევების თანახმად, რაციონში ულტრაგადამუშავებული საკვების წილის 10%-ით გაზრდა კიბოს საერთო რისკს საშუალოდ 11–12%-ით ზრდის, ხოლო ძუძუსა და კოლორექტული (მსხვილი ნაწლავის) კიბოს ალბათობას კიდევ უფრო მეტად.
ონკოლოგები და ეპიდემიოლოგები გამოყოფენ რამდენიმე ძირითად მექანიზმს:
1. ქიმიური დანამატები და კანცეროგენები
გადამუშავებულ ხორცპროდუქტებში (ძეხვი, სოსისი, ლორი) ფართოდ გამოიყენება ნიტრიტები და ნიტრატები. ორგანიზმში მოხვედრისას ან მაღალ ტემპერატურაზე დამუშავებისას ისინი გარდაიქმნებიან ნიტროზამინებად - ნაერთებად, რომლებიც ოფიციალურად აღიარებულია კანცეროგენებად და იწვევენ კუჭ-ნაწლავის ლორწოვანი გარსის უჯრედების მუტაციას.
2. ემულგატორები და ნაწლავის მიკრობიომი
ემულგატორები (მაგ. კარბოქსიმეთილცელულოზა და პოლისორბატები), რომლებიც პროდუქტის ტექსტურას აუმჯობესებენ, აზიანებენ ნაწლავის დამცავ ლორწოვან შრეს. ეს იწვევს ქრონიკულ ანთებით პროცესებს და ირღვევა ნაწლავის მიკრობიომის ბალანსი, რაც კოლორექტული კიბოს განვითარების ერთ-ერთი მთავარი წინაპირობაა.
3. შეფუთვის მავნე ნივთიერებები
ინდუსტრიული შეფუთვები ხშირად შეიცავს ქიმიურ ნაერთებს, მაგალითად ბისფენოლ A-ს (BPA) და ფტალატებს. ეს ნივთიერებები შესაძლოა გადავიდეს საკვებში და იმოქმედოს როგორც ენდოკრინულმა დისრუპტორებმა დაარღვიოს ჰორმონალური ბალანსი, რაც ზრდის ჰორმონდამოკიდებული სიმსივნეების (ძუძუს, საკვერცხის, პროსტატის კიბო) წარმოქმნის რისკს.
4. ჭარბი წონა და ნუტრიენტების სიმწირე
ულტრაგადამუშავებული საკვები გამოირჩევა მაღალი კალორიულობით, შაქრისა და ცუდი ცხიმების სიჭარბით, თუმცა თითქმის დაცლილია უჯრედისის, ვიტამინებისა და ანტიოქსიდანტებისგან. UPF-ის რეგულარული მოხმარება იწვევს სიმსუქნეს, სიმსუქნე კი ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) მიერ აღიარებულია კიბოს მინიმუმ 13 სხვადასხვა ტიპის განვითარების რისკ-ფაქტორად.
-
როგორ შევამციროთ რისკები?
დიეტოლოგები და ონკოლოგები არ მოითხოვენ ასეთი პროდუქტების რაციონიდან მყისიერ და 100%-იან გამორიცხვას, თუმცა გვირჩევენ მათ მკვეთრ შეზღუდვას:
მიანიჭეთ უპირატესობა „მთლიან“ პროდუქტებს. ჩაანაცვლეთ ნახევარფაბრიკატები ახალი ბოსტნეულით, ხილით, მარცვლეულით, პარკოსნებით, თევზითა და ახალი ხორცით.
იკითხეთ ეტიკეტი: თუ პროდუქტის შემადგენლობაში ხედავთ ინგრედიენტების გრძელ სიას უცნობი ქიმიური დასახელებებით, დიდი ალბათობით ეს ულტრაგადამუშავებული პროდუქტია.
სახლში მომზადებული კერძი, თუნდაც მარტივი, არ შეიცავს ინდუსტრიულ ემულგატორებსა და სინთეზურ კონსერვანტებს.
ტკბილი გაზიანი და ენერგეტიკული სასმელების ნაცვლად დალიეთ წყალი, მცენარეული ჩაი ან ნატურალური წვენი.