“ჩვენი ტვინი პატარავდება“ - მეცნიერების სენსაციური აღმოჩენა: რატომ დაკარგა ადამიანის გონებამ 13%?
თანამედროვე ადამიანის ტვინი დაახლოებით 13%-ით უფრო პატარაა, ვიდრე იმ Homo sapiens-ის, რომელიც 100 000 წლის წინ ცხოვრობდა. ზუსტად რამ გამოიწვია ეს პროცესი, მკვლევრებისთვის დღემდე თავსატეხად რჩება.
- ტრადიციულად მიიჩნევა, რომ სწორედ „დიდი ტვინია“ ის, რაც ჩვენს სახეობას სხვა ცხოველებისგან გამოარჩევს. აზროვნებისა და ინოვაციის უნარმა მოგვცა საშუალება შეგვექმნა ხელოვნება, გამოგვეგონებინა ბორბალი და მთვარეზეც კი დავფრენილიყავით. თუმცა, ბოლოდროინდელი კვლევები საპირისპირო ტენდენციაზე მიუთითებენ.
სხვა მსგავსი ზომის ცხოველებთან შედარებით, ჩვენი ტვინი მართლაც გიგანტურია. ბოლო 6 მილიონი წლის განმავლობაში, მას შემდეგ რაც ჩვენმა სახეობამ საერთო წინაპარი გაიყო შიმპანზესთან, ადამიანის ტვინი თითქმის გაოთხმაგდა. ნიუ-იორკის ამერიკული ბუნების ისტორიის მუზეუმის პალეოანთროპოლოგმა იან ტატერსალმა თავის 2023 წლის კვლევაში თვალი მიადევნა ძველი ჰომინინების თავის ქალის მოცულობის ცვლილებას.
მან აღმოაჩინა, რომ ტვინის სწრაფი ზრდა დამოუკიდებლად და სხვადასხვა დროს ხდებოდა აზიის, ევროპისა და აფრიკის სხვადასხვა სახეობებში, მათ შორის Australopithecus afarensis, Homo erectus, Homo heidelbergensis და Homo neanderthalensis-ში. თუმცა, თანამედროვე ადამიანის გამოჩენასთან ერთად, ეს პროცესი საპირისპიროდ შემოტრიალდა. დღევანდელი ქალებისა და მამაკაცების თავის ქალა საშუალოდ 12.7%-ით უფრო პატარაა, ვიდრე უკანასკნელი გამყინვარების პერიოდში მცხოვრები Homo sapiens-ის.
ჯერ კიდევ 1934 წელს გერმანელი მეცნიერი გერჰარდ ფონ ბონინი წერდა, რომ არსებობს ევროპაში ადამიანის ტვინის შემცირების აშკარა ნიშნები ბოლო 10 000 ან 20 000 წლის განმავლობაში.
-
რატომ პატარავდება ტვინი? - წამყვანი თეორიები
ენის გამოგონება და აბსტრაქტული აზროვნება: იან ტატერსალი ვარაუდობს, რომ ტვინის შემცირება დაახლოებით 100 000 წლის წინ დაიწყო. ეს დაემთხვა პერიოდს, როდესაც ადამიანები ინტუიციური აზროვნებიდან გადავიდნენ „სიმბოლური ინფორმაციის დამუშავებაზე“ - ანუ გარემოს უკეთ გასაგებად უფრო აბსტრაქტულად ფიქრზე. სწორედ ამ დროს დაიწყეს ადამიანებმა სიმბოლური არტეფაქტებისა და გეომეტრიული გამოსახულებების მქონე გრავირებების შექმნა.
ტატერსალის აზრით, ამ ცვლილების კატალიზატორი ენის სპონტანური გამოგონება გახდა, რამაც გამოიწვია ტვინის ნერვული კავშირების უფრო მეტაბოლურად ეფექტური რეორგანიზაცია. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, რადგან უფრო პატარა და უკეთ ორგანიზებულ ტვინს შეეძლო უფრო რთული გამოთვლების შესრულება, მეტაბოლურად ძვირადღირებული დიდი ტვინი უბრალოდ არასაჭირო გახდა.
კლიმატის ცვლილება: კალიფორნიის ბუნების ისტორიის მუზეუმის კოგნიტური მეცნიერი ჯეფ მორგან სტიბელი მიიჩნევს, რომ მიზეზი კლიმატის ცვლილებაა. თავის 2023 წლის კვლევაში მან გააანალიზა ბოლო 50 000 წლის განმავლობაში მცხოვრები 298 Homo sapiens-ის თავის ქალა და აღმოაჩინა, რომ ტვინმა შემცირება დაახლოებით 17 000 წლის წინ დაიწყო - გამყინვარების პერიოდის დასრულებისთანავე.
კვლევამ აჩვენა: რაც უფრო თბილია კლიმატი, მით უფრო პატარაა ადამიანის ტვინი, ხოლო რაც უფრო ცივია - მით უფრო დიდი.
ტვინი სხეულის მასის მხოლოდ 2%-ს შეადგენს, თუმცა დასვენების მდგომარეობაში მეტაბოლური ენერგიის 20%-ზე მეტს მოიხმარს. სტიბელის თეორიით, პატარა ტვინი უკეთ გამოყოფს სითბოს და თავადაც ნაკლებ სითბოს გამოიმუშავებს. მისივე თქმით, დღევანდელმა სწრაფად თბებადმა პლანეტამ შესაძლოა ჩვენი ტვინი კიდევ უფრო შეამციროს.
რთული ცივილიზაციების აღზევება: კიდევ ერთი პოპულარული თეორიის თანახმად, ტვინის შემცირება მას შემდეგ დაიწყო, რაც ჩვენმა წინაპრებმა მომთაბარეობა შეწყვიტეს და რთული საზოგადოებების მშენებლობას მიჰყვეს ხელი. დარტმუთის კოლეჯის ანთროპოლოგმა ჯერემი დესილვამ გამოთვალა, რომ ჩვენი ტვინი შემცირდა 20 000-დან 5 000 წლამდე პერიოდში. დესილვა ვარაუდობს, რომ რთული საზოგადოებების შექმნამ ცოდნისა და ამოცანების განაწილება გამოიწვია. ადამიანებს აღარ სჭირდებოდათ ყველაფრის ცოდნა გადასარჩენად, რის გამოც მათი ტვინის ზომა შემცირდა.
თვითმოშინაურება: ზოგიერთი მეცნიერი მიიჩნევს, რომ ადამიანის თავის ქალა შემცირდა „თვითმოშინაურების“ შედეგად. მოშინაურებულ სახეობებს (მაგალითად, ძაღლებსა და კატებს) 10-15%-ით უფრო პატარა ტვინი აქვთ, ვიდრე მათ ველურ წინაპრებს. თუ ევოლუციურად უფრო წარმატებული გამოდგნენ მეგობრული და სოციალური ადამიანები, ტვინი შესაძლოა დროთა განმავლობაში ამის გამოც შემცირებულიყო.
-
ვხდებით თუ არა უფრო სულელები?
ნიშნავს თუ არა ტვინის შემცირება იმას, რომ ჩვენი ინტელექტიც კლებულობს? ტვინის ზომა ყველაფერს არ წყვეტს. მაგალითად, მამაკაცის ტვინი სხეულის ზომის გამო დაახლოებით 11%-ით დიდია ქალისაზე, თუმცა კვლევები აჩვენებს, რომ მათ მსგავსი კოგნიტური შესაძლებლობები აქვთ. მცირე ტვინის მქონე გადაშენებულ სახეობებსაც კი (Homo floresiensis და Homo naledi) შეეძლოთ კომპლექსური ქცევა, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ მთავარია ტვინის ნერვული კავშირების სტრუქტურა.
ეს არ ნიშნავს, რომ კაცობრიობა სულელდება. ბოლო 10 000 წლის განმავლობაში ჩვენ შევქმენით ხელსაწყოები და ტექნოლოგიები, რომლებიც საშუალებას გვაძლევს ინფორმაცია კომპიუტერებში შევინახოთ და გამოთვლებისთვის მანქანები გამოვიყენოთ. შესაბამისად, ჩვენი ტვინი შესაძლოა ნაკლებ რესურსს იყენებდეს, მაგრამ კოლექტიურად, როგორც სახეობა, ჩვენ უფრო სულელები არ ვხდებით.