ბუნების რეალური “ზომბები“, რომელთა არსებობის შესახებაც არაფერი იცოდით
ჰოლივუდურ ფილმებსა და ფანტასტიკურ რომანებში ზომბი-აპოკალიფსი გამოგონილი ვირუსებითა და საშინელებათა სცენარებით იქმნება. თუმცა, რეალურ სამყაროში “ზომბები“ უკვე დიდი ხანია არსებობენ. ევოლუციის მსვლელობისას პარაზიტების, სოკოებისა და ფუტკრისებრთა ზოგმა სახეობამ შეიმუშავა წარმოუდგენელი უნარი: იგდონ ხელთ სხვა ცოცხალი ორგანიზმების ტვინი, სრულად მართონ მათი ქცევა და აიძულონ ისინი, საკუთარი სიკვდილის ფასად შეასრულონ პარაზიტის ბრძანებები.
წარმოგიდგენთ ბუნების 5 ყველაზე შთამბეჭდავ და საზარელ “ზომბი-პარაზიტს“, რომელთა არსებობაც სამეცნიერო ფანტასტიკაზე უფრო უცნაურია.
-
1. Ophiocordyceps unilateralis - ზომბი-სოკო, რომელიც ჭიანჭველებს მართავს
ტროპიკულ ტყეებში გავრცელებული ეს სოკო ალბათ ყველაზე ცნობილი “ზომბი-ოსტატია“ ბუნებაში.
სოკოს სპორები ხვდება ხის ჭიანჭველას სხეულში და იწყებს გამრავლებას. ის არ ესხმის ტვინს პირდაპირ, არამედ გამოყოფს ქიმიურ ნივთიერებებს, რომლებიც ჭიანჭველას კუნთოვან სისტემასა და ცენტრალურ ნერვულ სისტემას იპყრობს. ინფიცირებული ჭიანჭველა ტოვებს თავის კოლონიას, ასდის მცენარის ფოთოლზე ზუსტად 25 სანტიმეტრის სიმაღლეზე (სადაც ტენიანობა და ტემპერატურა სოკოს გასამრავლებლად იდეალურია), ეჭიდება ფოთლის ძარღვს ყბებით და კვდება. სიკვდილის შემდეგ ჭიანჭველას თავიდან სოკოს სხეული ამოდის და სპორებს ახალი ჭიანჭველების დასაინფიცირებლად აფრქვევს
-
.2. Ampulex compressa - ზომბი-კრაზანა და მისი “შინაური“ ტარაკანი
ზურმუხტისფერი კრაზანა ტარაკნებზე ნადირობისას ნამდვილ ნეიროქირურგიულ ოპერაციას ატარებს.
კრაზანა ტარაკანს ჯერ გულმკერდში უკბენს, რომ დროებით პარალიზება გაუკეთოს, ხოლო მეორე ნაკბენს აკეთებს პირდაპირ ტარაკნის ტვინში. შხამი ბლოკავს ნეიროგადამცემ დოპამინს, რის გამოც ტარაკანი კარგავს შიშის გრძნობასა და საკუთარი ნებით გადაადგილების უნარს.
ტარაკანი არ კვდება და არც პარალიზებულია, თუმცა “ნებისყოფა“ წართმეული აქვს. კრაზანას ის ულვაშით მიჰყავს თავის ბუდეში (როგორც ძაღლი საბელურით), ადებს მასზე კვერცხს და ბუდის შესასვლელს ქოლავს. ლარვა ცოცხალ ტარაკანს შიგნიდან ჭამს, სანამ ზრდასრულ კრაზანად არ დაიბადება.
-
3. Leucochloridium paradoxum - ჭია, რომელიც ლოკოკინას თვალებს “მუხლუხოდ“ აქცევს
ეს პარაზიტული ბრტყელი ჭია თავისი სიცოცხლის ციკლის შესასრულებლად ორ მასპინძელს იყენებს: ლოკოკინასა და ფრინველს.
ჭიის ლარვა ხვდება ლოკოკინის ორგანიზმში და იზრდება მის რქებში (თვალის საცეცებში). ლარვები იწყებენ ფეთქებად მოძრაობას და იღებენ კაშკაშა, ზოლიან შეფერილობას, რაც ძალიან ჰგავს მატლს ან მუხლუხოს. ჯანსაღი ლოკოკინები ჩრდილში იმალებიან, რათა ფრინველებმა არ შეჭამონ. თუმცა ინფიცირებული ლოკოკინა პარაზიტის ქიმიური ზემოქმედებით გამოდის ღია, მზიან ადგილებში და მცენარის წვეროებზე ასდის. ფრინველი ამჩნევს “მოძრავ მუხლუხოს“, ჭამს ლოკოკინის რქას და პარაზიტიც ფრინველის ორგანიზმში გადადის
-
.4. Hymenoepimecis argyraphaga - კრაზანა, რომელიც ობობას ბადეს ატყუებს
ეს სამხრეთამერიკული კრაზანა ობობა Anelosimus dubius-ის ნამდვილი მარიონეტისოსტატია.
კრაზანა ობობას პარალიზებას უკეთებს, მასზე კვერცხს დებს და უშვებს. რამდენიმე კვირის განმავლობაში ობობა ჩვეულებრივად აგრძელებს ცხოვრებას, სანამ კრაზანის ლარვა მისი სხეულით იკვებება. სანამ ლარვა ჭუპრად გადაიქცევა, ის ობობას ორგანიზმში სპეციალურ ჰორმონებს უშვებს. ობობა წყვეტს სტანდარტული ნადირობის ბადის ქსოვას და იწყებს სრულიად ახალი, განსაკუთრებულად გამძლე აბრეშუმის აბლაბუდის ქსოვას, რომელიც უძლებს წვიმასა და ქარს. როდესაც ბადე მზადაა, ლარვა კლავს ობობას, ჭამს მას და ამ გამძლე ბადის ცენტრში იკეთებს პარკს (პარაკონს)
-
.5. Sacculina carcini - პარაზიტი, რომელიც კიბორჩხალებს “ორსულად“ აქცევს
ეს პარაზიტული კიბოსნაირი ორგანიზმი გარეგნულად საერთოდ არ ჰგავს კიბოს — ის ფესვებიანი პარაზიტული წარმონაქმნია.
საპარსისოდენა ლარვა აღწევს კიბორჩხალას ჯავშნის სახსრებში და იწყებს შიგნით ფესვების გაშლას, რომლებიც მთელ სხეულს, მათ შორის ნერვულ სისტემას ეხვევა. პარაზიტი ასაჭურისებს მასპინძელს. თუ კიბორჩხალა მამრია, პარაზიტი მის ჰორმონალურ ფონს ცვლის: მამრს ეზრდება მუცელი, ეცვლება ქცევა და ის იწყებს მოქცევას, როგორც ორსული მდედრი. კიბორჩხალა ზრუნავს პარაზიტის კვერცხების ტომარაზე ისე, თითქოს ის საკუთარი შთამომავლობა იყოს - წმენდს მას და წყლის ნაკადით ამარაგებს ჟანგბადით.
ბუნებაში არსებული ეს პარაზიტული მექანიზმები გვიჩვენებს, თუ რამდენად რთული და ზოგჯერ საზარელი შეიძლება იყოს ევოლუციური ადაპტაცია. ეს ორგანიზმები ამტკიცებენ, რომ ნეირო-მანიპულაცია და ქცევის მართვა სამეცნიერო ფანტასტიკა კი არა, ბუნებრივი გადარჩენის რეალური სტრატეგიაა.