უძველესი, ისტორიული მიზეზი, თუ რატომ გვაქვს საათში 60 წუთი
იდუმალი, 5,000 წლის წინანდელი გადაწყვეტილება პირდაპირ კავშირშია იმასთან, თუ როგორ ვითვლით დროს დღეს.
-
ფრანგული ექსპერიმენტი 1793 წლის ოქტომბერში
ახლად ჩამოყალიბებულმა საფრანგეთის რესპუბლიკამ წამოიწყო ექსპერიმენტი, რომელმაც კრახი განიცადა: მათ გადაწყვიტეს დროის შეცვლა.
რევოლუციონერების გადაწყვეტილებით, დღე უნდა დაყოფილიყო 10 საათად და არა 24-ად. თითოეული საათი შედგებოდა 100 „ათწილადი წუთისგან“ (minutes décimales), რომლებიც თავის მხრივ 100 „ათწილადი წამისგან“ შედგებოდა.
ეს სისტემა იყო უფრო ფართო რევოლუციური კალენდრის ნაწილი, რომელიც მიზნად ისახავდა სტრუქტურის რაციონალიზაციას და დექრისტიანიზაციას, რაც ასევე მოიცავდა ახალ, 10-დღიან კვირას.
მალე დაიწყო არსებული საათების გადაკეთება ათწილად სისტემაზე, თუმცა ამან უამრავი პრობლემა გამოიწვია. სისტემამ საფრანგეთი მეზობელი ქვეყნებისგან იზოლაციაში მოაქცია, ხოლო სოფლის მოსახლეობას სძულდა ის ფაქტი, რომ დასვენების დღე მხოლოდ ყოველ მე-10 დღეს მოდიოდა.
საბოლოოდ, ათწილადმა დრომ საფრანგეთში ძლივს გაძლო ერთ წელზე მეტხანს.
-
სათავე: 60-ზე დაფუძნებული სისტემა
იმის გასაგებად, თუ რატომ გვაქვს დღეს 24 საათი, 60 წუთი და 60 წამი, უნდა დავბრუნდეთ იმ ეპოქაში, როდესაც დროის აღრიცხვა ჯერ კიდევ არ არსებობდა.
ეს არის ისტორია ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული რიცხვთა სისტემის შესახებ, რომელიც შუმერებმა შექმნეს. შუმერები ძველ მესოპოტამიაში (დაახლოებით თანამედროვე ერაყის ტერიტორია) ძვ.წ. 5300-1940 წლებში ცხოვრობდნენ.
ირიგაციასთან და გუთანთან ერთად, მათ მიეწერებათ პირველი ცნობილი დამწერლობის სისტემის შექმნაც, რომელიც მოიცავდა 60-ზე დაფუძნებულ (სექსაგესიმალურ) რიცხვთა სისტემას.
ერთ-ერთი თეორიის თანახმად, ეს სისტემა თითებზე თვლიდან მოდის: თუ ცერა თითს არ ჩავთვლით, ოთხი თითის თითოეულ სახსარს დავითვლით, სულ 12 სახსარს მივიღებთ. თუ მეორე ხელის თითოეულ თითს გამოვიყენებთ ამ 12-ეულების აღსანიშნავად, საბოლოოდ მივალთ 60-მდე (12x5).
წყაროების მიხედვით, 60-ზე დაფუძნებული სისტემის გამოყენება განპირობებული იყო დიდი და რთული სასოფლო-სამეურნეო მეურნეობის აღრიცხვის საჭიროებით.
ამ სისტემის მთავარი უპირატესობა მისი პრაქტიკულობაა: 60 უნაშთოდ იყოფა 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 და 60-ზე, რაც მათემატიკურ ოპერაციებს, როგორიცაა აღრიცხვა, გადასახადების დაწესება ან მიწების გაყოფა მემკვიდრეობისთვის, ბევრად აადვილებს.
-
დროის საწყისები და ეგვიპტური გავლენა
პირველი ცივილიზაცია, რომელმაც დღე საათებად დაყო, ძველი ეგვიპტელები იყვნენ (დაახლოებით ძვ.წ. 2500 წლიდან).
საათების შესახებ პირველი ცნობები ეხებოდა ღამის 12 საათს, რაც დასტურდება დიდგვაროვანი ეგვიპტელების კუბოებზე აღმოჩენილი ვარსკვლავური საათებით (ძვ.წ. 2100-1800 წწ.).
მზის საათები და წყლის საათები ეგვიპტეში ძვ.წ. 1500 წელს გამოჩნდა, თუმცა ისინი უფრო რიტუალური და რელიგიური დანიშნულების იყო, ვიდრე სამეცნიერო დროის აღრიცხვისთვის.
-
ბაბილონელები და წუთების გამოჩენა
ბაბილონელებმა, რომლებმაც შუმერებისგან გადაიღეს დამწერლობა და 60-ზე დაფუძნებული სისტემა, დაახლოებით ძვ.წ. 1000 წლისთვის შექმნეს კალენდარი, რომელიც მზის პოზიციას ეყრდნობოდა — დაახლოებით 360 დღე.
მათ დაყვეს დღე და ღამე 12-12 საათად.
ბაბილონელებმა ასევე შექმნეს ასტრონომიული დროის სისტემა, სადაც დღე იყოფოდა 12 „ბერუ“-დ (თითოეული ჩვენი 2 საათის ტოლია). შემდეგ ეს „ბერუ“ დაყვეს 30 ძველ წუთად, რომელსაც „უშ“ (ush) ერქვა, ხოლო „უში“ თავის მხრივ დაიყო 60 ერთეულად, რომელსაც „ნინდა“ (ninda) ეწოდებოდა. ეს დაყოფა გაკეთდა არა ყოველდღიური საჭიროებისთვის, არამედ ასტრონომიული მოვლენების გამოსათვლელად.
-
თანამედროვე ეპოქა
საუკუნეების განმავლობაში ეს სისტემა ბაბილონელებიდან ბერძნებს, შემდეგ კი თანამედროვე სამყაროს გადაეცა. მხოლოდ რამდენიმე ასეული წლის წინ გახდა დროის საზომი ხელსაწყოები საკმარისად ზუსტი იმისთვის, რომ წუთები და წამები ყოველდღიურ ცხოვრებაში გამოსაყენებელი გამხდარიყო:
-
XII საუკუნე: აიგო პირველი მექანიკური საათები.
XVIII საუკუნე: გამოიგონეს H4 საათი, რამაც წუთებისა და წამების საზოგადოებრივი გამოყენება დაამკვიდრა.
1950-იანი წლები: გამოჩნდა ატომური საათები, რომლებიც იმდენად ზუსტია, რომ მილიარდობით წლის განმავლობაში წამსაც არ კარგავენ.
დღეს საათები, წუთები და წამები ჩვენი კულტურული მემკვიდრეობის ისეთი განუყოფელი ნაწილია, რომ მათი შეცვლა თითქმის შეუძლებლად მიიჩნევა.